Wydawca treści Wydawca treści

Ogólne informacje o projekcie i uwarunkowania prawne

Projekt rozwojowy Lasów Państwowych pt.: „Czynna ochrona cietrzewia na gruntach w zarządzie Lasów Państwowych w Polsce” został uruchomiony do realizacji Decyzją nr 6 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z dnia 10 stycznia 2017 r. Przedsięwzięcie rozwojowe realizowane jest zgodnie z procedurami i zasadami opisanymi w zarządzeniu nr 40 z dnia 1 września 2016 r. Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych w sprawie zarządzania przedsięwzięciami rozwojowymi – projektami w Państwowym Gospodarstwie Leśnym Lasy Państwowe. Projekt jest kontynuacją wielu wcześniej realizowanych przez jednostki PGL LP prac z zakresu czynnej ochrony cietrzewia.

Projekt rozwojowy uwzględnia fakt, że cietrzew został wpisany na listę gatunków chronionych dyrektywy ptasiej jako gatunek priorytetowy (załącznik I do dyrektywy), zatem stanowi przedmiot ochrony w obszarach Natura 2000. Ponadto jego status ochronny opisywany jest następująco :
• Polska czerwona księga zwierząt (2001): EN - gatunek silnie zagrożony wyginięciem,
• Status zagrożenia w Europie: V - gatunek narażony na wyginięcie,
• BirdLife International: SPEC 3,
• Konwencja Berneńska: załącznik III.

Informacje o gatunku
Cietrzew (Tetrao tetrix) to ptak z rodziny głuszcowatych. Jest ptakiem wielkości kury domowej (kruka). Cechą charakterystyczną tych ptaków jest wyraźnie zaznaczony dymorfizm płciowy wyrażony odmiennym ubarwieniem szaty ptaków dorosłych oraz większą masą ciała samców (Kamieniarz 2002). Długość ciała dorosłych cietrzewi wynosi u samców 53-68 cm, a samic 40-41 cm. Samiec cietrzewia (kogut) jest granatowoczarny z metalicznym połyskiem, ma białe pokrywy podogonowe, na skrzydle dwie białe pręgi, sterówki zewnętrzne wydłużone i wygięte lirowato na zewnątrz. Nad oczami naga skóra tworzy czerwone, jaskrawe "róże". Samica (cieciorka) jest mniejsza i brunatna z wierzchu z czerwonawymi pręgami, spód jasny, pokrywy podogonowe białe. Młode są podobne do samicy. Cietrzew prowadzi osiadły tryb życia. Jest dość skryty. Większą część życia spędza na ziemi, tam bowiem najczęściej tokuje, gniazduje i wychowuje młode. Okresowo, szczególnie zimą, często przesiaduje na drzewach. Generalnie gatunek ten związany jest z terenami będącymi w początkowym stadium sukcesji leśnej, czyli najczęściej na granicy lasu i terenu otwartego (w tzw. strefie ekotonowej). Można go spotkać na torfowiskach, wrzosowiskach, pożarzyskach, zrębach, na ekstensywnie użytkowanych łąkach, a także na świeżych zalesieniach, zarastających ugorach i naturalnie zalewowych dolinach rzecznych. Cietrzew jest poligamiczny. Tokuje zwykle przed świtem i o zmierzchu na polanach, gromadnie, przyjmując bojową, charakterystyczną postawę i wydając najpierw głos bulgoczący (tzw. bełkotanie, bulgotanie), potem syczący (tzw. czuszykanie). Szczyt tokowania ma miejsce pod koniec marca, w kwietniu i maju, a także w październiku-listopadzie. Gniazduje na ziemi. Gniazdo jest starannie ukryte, w dużej odległości od tokowiska. Samica wyprowadza jeden lęg w roku. Składa 6-14 jaj, które wysiaduje przez 26 dni. Sama też wodzi pisklęta. Pisklęta będące zagniazdownikami, w pierwszych dniach swojego życia odżywiają się jedynie pokarmem zwierzęcym. Wówczas to dieta ich składa się przede wszystkim z małych owadów. W przeciągu 4-5 miesięcy osiągają masę osobników dorosłych, które w sezonie letnim preferują wybrane części roślin, tj.: liście, pączki, kwiatostany, nasiona, jagody zarówno roślin zielnych, jak i drzew. Kury w okresie wodzenia wybierają najczęściej pokarm energetyczny i łatwostrawny, jak np. listki i pędy borówek, czy kwiatostany traw. Na przełomie lata i jesieni ptaki te chętnie odżywiają się owocami różnych gatunków borówek i malin oraz nasionami traw i roślin uprawnych, tj.: owies i pszenica. Jesienią natomiast w skład diety wchodzą jagody i pędy borówek, owoce i liście żurawiny, jagody jałowca oraz pączki i kotki brzozy. Zimą głównym pokarmem są kotki i pączki brzozy, pączki olchy, buku i wierzby, owoce i igły jałowca, igły kosodrzewiny, żołędzie.

Populacja cietrzewia w Polsce
Cietrzew jest gatunkiem chronionym, dla którego odnotowuje się ciągły regres liczebności. W 2015 roku odnotowano w kraju skrajnie niską liczebność – 500-600 osobników. Prognozuje się wymarcie krajowej populacji tego gatunku bez podjęcia działań ochronnych. Dla cietrzewia tworzone są prawnie chronione strefy ochrony ostoi, miejsc rozrodu lub regularnego przebywania i dodatkowo w Lasach Państwowych w wyniku inwentaryzacji przyrodniczej, która miała miejsce w latach 2006-2007 ustanowiono strefy funkcjonalne cietrzewia.

Cele projektu rozwojowego LP
Głównym celem projektu jest zachowanie cietrzewia jako gatunku występującego w awifaunie Polski. Celami szczegółowymi są:
a) poznanie aktualnej liczebności i zagrożeń cietrzewia we wszystkich lokalnych ostojach w Polsce,
b) poprawa warunków siedliskowych, w tym likwidacja zagrożeń, w pięciu rejonach występowania gatunku,
c) zwiększenie liczebności oraz odtworzenie systemu metapopulacji w czterech rejonach występowania gatunku,
d) stworzenie trwałych podstaw prawnych i organizacyjnych zachowania lokalnych populacji cietrzewia na obszarach zarządzanych przez Lasy Państwowe,
e) zwiększenie w społeczeństwie wiedzy na temat potrzeb i metod ochrony cietrzewia, a także zasad zachowania się na obszarach, gdzie gatunek ten występuje.

Struktura projektu:
W realizację projektu zaangażowanych jest 17 nadleśnictw z 5 dyrekcji regionalnych Lasów Państwowych: Białystok, Lublin, Olsztyn, Radom i Wrocław. Na terenie rdLP Wrocław działania ochronne podjęło 8 nadleśnictw: Chocianów, Kamienna Góra, Przemków, Ruszów, Szklarska Poręba, Śnieżka, Świeradów, Świętoszów. Pozostałe nadleśnictwa z innych regionalnych dyrekcji to: Sobibór, Włodawa (rdLP Lublin), Barycz (rdLP Radom), Drygały, Krynki, Waliły (rdLP Białystok) Jedwabno, Szczytno, Spychowo (rdLP Olsztyn). DGLP koordynuje projekt. Poszczególne regionalne dyrekcje monitorują wykonywanie zadań przez nadleśnictwa. Ciałem doradczym jest stały zespół ekspertów powołany przez Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych decyzją nr 105 z 2017 r.

Okres realizacji projektu:
Projekt będzie realizowany w latach 2017-2022 przez okres 6 lat.

Koszt projektu:
Wydatki i koszty związane z realizacją projektu wyniosą ogółem ok. 32 mln zł. Zadania finansowane są z funduszu leśnego oraz środków własnych jednostek. Harmonogram realizacji projektu został zatwierdzony w dniu 03.07.2017 r. przez Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych (wniosek nr OS.011.28.2017).

Zadania realizowane w ramach projektu:
• Kształtowanie struktury roślinności,
• Znakowanie upraw,
• Redukcja ssaków drapieżnych i dzików,
• Odłów jastrzębi,
• Inwentaryzacja ptaków szponiastych, sów i kruków,
• Prowadzenie obserwacji całorocznych cietrzewi,
• Zakup fotopułapek,
• Zakup cietrzewi i ich transport,
• Budowa ośrodka hodowli cietrzewia i wolier adaptacyjnych,
• Funkcjonowanie ośrodka hodowli cietrzewia,
• Dokarmianie cietrzewi w okresie adaptacji,
• Zakup nadajników GPS,
• Opieka weterynaryjna,
• Monitoring genetyczny i telemetryczny,
• Uporządkowanie ruchu turystycznego,
• Inne działania w zależności od potrzeb ostoi.  

Cietrzew i jego ochrona na terenie Nadleśnictwa Śnieżka
Podczas wykonywania zadań projektu rozwojowego czynnej ochrony cietrzewia wykorzystywane jest doświadczenie nabyte przez pracowników nadleśnictwa podczas realizacji poprzedniego projektu koordynowanego przez rdLP Wrocław pt.: „Ochrona cietrzewia T. tetrix i jego ostoi w Sudetach Zachodnich i Borach Dolnośląskich”. Projekt ten był współfinansowany przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Przyrody we Wrocławiu i obejmował 7 nadleśnictw, które obecnie także realizują nowy projekt.

 

Rys.1 Znak logo promujący program „Ochrona cietrzewia T. tetrix i jego ostoi w Sudetach Zachodnich i Borach Dolnośląskich”.

Dwa z nich – Nadleśnictwo Świeradów i Szklarska Poręba – wcześniej realizowało również zadania ochronne w ramach projektu pt.: „Ochrona cietrzewia T. Tetrix i jego ostoi w Karkonoszach i Górach Izerskich” (A. Pałucki 2007) dofinasowanego przez Fundację Ekofundusz. Według danych literaturowych (Pałucki, 2013) całkowitą liczebność populacji cietrzewia na terenie Nadleśnictwa „Śnieżka” szacuje się na około 20-25 osobników (liczebność całoroczna). Projektem zostały objęte strefa ochrony gatunkowej i strefy funkcjonalne cietrzewia w Karkonoszach.  

 

Map. 1 Strefa ochrony cietrzewia i strefy funkcjonalne cietrzewia w Karkonoszach znajdujące się w Nadleśnictwie „Śnieżka” i objęte projektem.

LP

Leśnictwo

Powierzchnia strefy

ochrony cietrzewia

(ha)

Powierzchnia ostoi

w strefach funkcjonalnych (ha)

1 Przesieka 152,67 431,56
oddziały 161,163,164,165,192,193,197

154,155,156,157,158,159,160,161,162,163,

164,165,171,172,190,191,192,193,195,196,197

2 Borowice 36,25

164,37

oddziały 210,211 207,208,209,201,211,261,262
3 Borowice   173,65
oddziały   250,251,253,254,255,256,257,264
4 Jedlinki   184,30
oddziały   250,255,256,257,258,266,268,269,270
5 Przełęcz   235,83
oddziały   273,275,278,280,281,285,289,290,291,292,298,299
Razem 188,92 1189,71

Tab. 1 Zestawienie powierzchni Nadleśnictwa „Śnieżka” znajdujących się w strefie ochrony cietrzewia i w strefach funkcjonalnych cietrzewia w Karkonoszach.

W 2017 roku zaplanowano do realizacji następujące zadania:
• Prowadzenie obserwacji całorocznych (wyszukanie zimowisk, ocena sukcesu lęgowego) w Lasach Państwowych,
• Zakup i montaż fotopułapek z kartami i dodatkowymi akumulatorami do monitoringu cietrzewia w Lasach Państwowych,
• Redukcja ssaków drapieżnych w Lasach Państwowych – odstrzał,
• Znakowanie ogrodzeń upraw leśnych z siatki stalowej w Lasach Państwowych,
• Inwentaryzacja ssaków drapieżnych, ptaków szponiastych i kruka.

W następnych latach trwania projektu do 2022 r. włączone do realizacji zostaną następujące działania:
• Przerzedzanie młodników, zadrzewień, zakrzaczeń oraz tworzenie luk,
• Odłów i wywożenie jastrzębi,
• Zakup i montaż tablic ostrzegawczo-informacyjnych,
• Przeprowadzenie oceny jakości siedlisk,
• Wyznaczenie granic ostoi (raport),
• Przygotowanie szczegółowych planów zarządzania ostoi cietrzewia.

Dane z obserwacji (dostępne dla administracji PGL LP)
Strona zawierająca dotychczasowe informacje inwentaryzacyjne dotyczące cietrzewia znajduje się pod adresem: http://lkpsudety.eu:8080/tetrix/  

 

Ciekawostki
Poradnik ochrony siedlisk i gatunków, Ptaki część I, Cietrzew (plik pdf)

Broszura o cietrzewiu
http://www.bestpractice-life.pl/aktualnosci/cietrzew-infromacje-z-broszury-lasow-panstwowych.html

Komitet Ochrony Kuraków
http://www.kok.org.pl/

Filmy:
https://www.facebook.com/tanczacyznatura/
http://www.tanczacyznatura.tvp.pl/